Trong nhiều năm, thói quen mua thực phẩm của người Việt khá ổn định: đi chợ truyền thống mỗi ngày, chọn đồ tươi sống bằng cảm quan, ưu tiên giá rẻ và sự quen mặt giữa người bán – người mua. Tuy nhiên, vài năm gần đây, đặc biệt sau các cú sốc kinh tế, dịch bệnh, lạm phát và sự bùng nổ công nghệ, cách người Việt mua thực phẩm đã thay đổi sâu sắc hơn nhiều người tưởng. Sự thay đổi này không chỉ nằm ở kênh mua sắm, mà còn ở cách suy nghĩ, tiêu chí lựa chọn và mối quan hệ giữa người tiêu dùng với thực phẩm họ đưa vào bữa ăn hàng ngày.

Từ “mua theo thói quen” sang “mua theo tính toán”

Trước đây, việc mua thực phẩm thường mang tính lặp lại. Gia đình ăn gì thì mua nấy, ít khi lập kế hoạch chi tiết. Giá cả tăng giảm có ảnh hưởng, nhưng hiếm khi khiến người mua thay đổi hoàn toàn hành vi. Ngày nay, bức tranh đã khác. Người tiêu dùng bắt đầu so sánh giá giữa nhiều nguồn, cân nhắc chi phí cho từng bữa ăn và tính toán tổng ngân sách thực phẩm theo tuần hoặc theo tháng.

Sự gia tăng chi phí sinh hoạt khiến người mua không còn “tiện đâu mua đó” như trước. Họ đặt câu hỏi nhiều hơn: mua ở đâu rẻ hơn, mua số lượng bao nhiêu thì tiết kiệm, thực phẩm này có dùng được cho nhiều bữa hay không. Thực phẩm không còn là khoản chi nhỏ lẻ, mà trở thành một phần quan trọng trong quản lý tài chính gia đình.

Chợ truyền thống vẫn tồn tại nhưng không còn độc tôn

Chợ truyền thống vẫn giữ vai trò quan trọng, đặc biệt ở khu vực dân cư lâu năm và vùng nông thôn. Tuy nhiên, vị thế “mặc định” của chợ đã bị lung lay. Người tiêu dùng không còn xem chợ là lựa chọn duy nhất, mà là một trong nhiều phương án.

Sự thay đổi lớn nằm ở tần suất. Thay vì đi chợ mỗi ngày, nhiều gia đình chuyển sang đi 2–3 lần mỗi tuần, mua số lượng lớn hơn và bảo quản tốt hơn. Một số nhóm khách hàng trẻ thậm chí chỉ đi chợ khi cần đồ tươi sống đặc thù, còn lại ưu tiên siêu thị, cửa hàng tiện lợi hoặc mua online vì tiết kiệm thời gian và dễ kiểm soát chi tiêu.

Siêu thị và cửa hàng tiện lợi trở thành “chuẩn an tâm”

Một trong những thay đổi rõ rệt nhất là sự gia tăng vai trò của siêu thị và chuỗi cửa hàng tiện lợi trong việc mua thực phẩm. Không chỉ vì không gian sạch sẽ hay điều hòa mát mẻ, mà vì cảm giác an tâm về nguồn gốc, giá niêm yết rõ ràng và trải nghiệm mua sắm ổn định.

Đối với nhiều gia đình trẻ, siêu thị trở thành nơi mua thực phẩm chính cho cả tuần. Họ chấp nhận giá cao hơn một chút để đổi lấy sự tiện lợi, đồng đều về chất lượng và giảm rủi ro. Trong bối cảnh thực phẩm bẩn, hàng không rõ nguồn gốc thường xuyên được nhắc đến, “niềm tin” trở thành một yếu tố quan trọng không kém giá cả.

Mua thực phẩm online: từ thử nghiệm sang thói quen

Nếu trước đây mua thực phẩm online chỉ là giải pháp tình thế, thì nay đã trở thành thói quen với một bộ phận không nhỏ người tiêu dùng. Các nền tảng giao hàng, sàn thương mại điện tử, fanpage bán thực phẩm, nhóm cộng đồng cư dân… đều tham gia vào dòng chảy này.

Điều thú vị là người Việt không mua online vì rẻ hơn, mà vì tiết kiệm thời gian và công sức. Việc đặt thực phẩm chỉ bằng vài thao tác trên điện thoại giúp họ giảm bớt áp lực đi chợ, xếp hàng, di chuyển. Đặc biệt với người sống ở chung cư, gia đình có con nhỏ hoặc người bận rộn, mua thực phẩm online trở thành lựa chọn hợp lý.

Tăng mạnh nhu cầu thực phẩm sơ chế và nấu nhanh

Một thay đổi quan trọng khác là nhu cầu đối với thực phẩm sơ chế, bán sẵn theo khẩu phần hoặc theo bữa. Người tiêu dùng ngày càng ít thời gian cho việc nấu nướng cầu kỳ, nhưng vẫn muốn ăn uống đủ chất và an toàn.

Các sản phẩm như rau rửa sẵn, thịt cắt sẵn, combo nấu ăn, suất ăn bán thành phẩm ngày càng phổ biến. Người mua không còn chỉ so sánh giá trên mỗi kg, mà so sánh tổng giá trị: tiết kiệm bao nhiêu thời gian, giảm bao nhiêu công sức và có tiện lợi đến mức nào.

Quan tâm nhiều hơn đến sức khỏe và nguồn gốc

Sự thay đổi không chỉ diễn ra ở “cách mua”, mà còn ở “vì sao mua”. Người Việt ngày càng quan tâm đến sức khỏe, đặc biệt sau các biến cố lớn liên quan đến y tế và môi trường sống. Điều này thể hiện rõ trong lựa chọn thực phẩm.

Khái niệm “ăn sạch”, “ăn lành mạnh”, “ăn có kiểm soát” không còn xa lạ. Người tiêu dùng sẵn sàng trả thêm tiền cho thực phẩm hữu cơ, thực phẩm có chứng nhận, hoặc ít nhất là có thông tin rõ ràng về nguồn gốc. Sự minh bạch trở thành một lợi thế cạnh tranh quan trọng trong ngành thực phẩm.

Từ mua lẻ sang mua theo gói và theo đăng ký

Một xu hướng mới nhưng tăng trưởng nhanh là mua thực phẩm theo gói hoặc theo hình thức đăng ký. Thay vì mỗi ngày phải nghĩ “hôm nay ăn gì”, người tiêu dùng chọn các gói thực phẩm tuần, gói rau củ, gói thịt cá hoặc combo bữa ăn.

Hình thức này giúp họ chủ động hơn trong kế hoạch chi tiêu, giảm áp lực quyết định hàng ngày và hạn chế lãng phí. Đối với người bán, đây là mô hình tạo dòng tiền ổn định và gắn kết khách hàng lâu dài, phù hợp với bối cảnh người tiêu dùng muốn kiểm soát ngân sách trong thời kỳ biến động kinh tế.

Sự trỗi dậy của tiêu dùng theo cộng đồng

Một điểm đáng chú ý là xu hướng mua thực phẩm theo nhóm cộng đồng, đặc biệt ở các khu chung cư và khu dân cư mới. Các nhóm chat, nhóm mạng xã hội được sử dụng để gom đơn, mua chung từ nhà cung cấp hoặc nông trại.

Cách mua này giúp giảm giá thành, tăng độ tin cậy thông qua sự kiểm chứng lẫn nhau và tạo cảm giác “mua cùng nhau cho yên tâm”. Đây là sự kết hợp giữa tâm lý cộng đồng truyền thống và công nghệ hiện đại, phản ánh cách người Việt thích nghi linh hoạt với bối cảnh mới.

Người tiêu dùng không còn trung thành tuyệt đối

Một thay đổi quan trọng nhưng ít được chú ý là sự suy giảm của lòng trung thành tuyệt đối với một điểm bán. Người Việt sẵn sàng đổi nơi mua nếu thấy giá tốt hơn, tiện hơn hoặc trải nghiệm tốt hơn. Sự trung thành ngày nay mang tính điều kiện, không còn là thói quen cố định.

Điều này buộc người bán phải liên tục cải thiện dịch vụ, minh bạch thông tin và tạo giá trị thực sự thay vì chỉ dựa vào mối quan hệ quen biết như trước.

Kết luận: Thực phẩm vẫn là nhu cầu cơ bản, nhưng cách mua đã hoàn toàn khác

Người Việt không ăn ít đi, nhưng họ ăn khác đi. Họ mua thực phẩm với nhiều suy nghĩ hơn, nhiều lựa chọn hơn và nhiều kỳ vọng hơn. Thực phẩm không còn đơn thuần là thứ lấp đầy bữa ăn, mà gắn với sức khỏe, thời gian, tài chính và chất lượng sống.

Đối với doanh nghiệp và người kinh doanh trong lĩnh vực thực phẩm, hiểu được sự thay đổi này là yếu tố sống còn. Ai vẫn bán theo cách cũ, dựa hoàn toàn vào thói quen cũ, sẽ dần mất khách. Ngược lại, những mô hình biết thích nghi với hành vi mới, tối ưu trải nghiệm và tạo niềm tin sẽ là những người hưởng lợi lâu dài trong bức tranh tiêu dùng đang chuyển dịch của người Việt.